استان آذربایجان شرقی با داشتن متوسط بارندگی سالانه حدود 300 میلی‌متر، جزو استان‌های كم بارش محسوب می‌شود.

اين در حالي است كه به دليل رشد بی‌رویه جمعیت و خشكسالي سال‌هاي اخير، بهره‌برداران بخش كشاورزي را بناچار به سوي افزايش برداشت از منابع آب زيرزميني سوق داده است.


در اين شرايط، اضافه برداشت از چاه‌هاي مجاز در كنار فعاليت چاه‌هاي غيرمجاز بيش از پيش بر منابع آب استان فشار وارد كرده و سبب افت حجم مخازن آبي شده است.


البته مسوولان استان با اتخاذ تدابیری هرچند دیرهنگام درصدد حفظ و نگهداری باقي آب‌های زیرزمینی استان برآمده‌اند.


از نظر آنان بهترين راهكار براي حفظ منابع آبي استان، استفاده از روش‌هاي نوين آبياري است كه به همين منظور امسال درصد زيادي از اراضي زراعي استان به زير كشت آبياري نوين يا تحت فشار خواهد رفت.


ارسلان هاشمی، مدیرعامل شركت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، وضعیت منابع آبی استان خصوصا منابع زیرزمینی را به دلیل اضافه برداشت‌ها و عدم رعایت الگوی كشت مناسب نامساعد مي‌داند و مي‌گويد: بر اثر برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی، دشت‌های استان با معضل بحران آب مواجه می‌شود، به گونه‌اي كه هم‌اكنون از حدود 21 محدوده مطالعاتی موجود در استان وضعیت آب زیرزمینی شش محدوده مرند، عجبشیر، شیرامین، آذرشهر، صوفیان ، شبستر و تسوج جزو مناطق ممنوعه محسوب می‌شود.


مدیرعامل شركت آب منطقه‌ای استان با بیان این كه كم‌آبی برخی مناطق آزاد را نیز تهدید می‌كند، مي‌افزايد: در صورت مصرف بی‌رویه آب و عدم مدیریت صحیح و كنترل اصولی، طولی نخواهد كشید برخی مناطق آزاد از جمله دشت‌های سراب، بستان آباد و تبریز نیز با شرایط بی‌آبی مواجه و به مناطق ممنوعه تبدیل شود.


هاشمی با اشاره به اندازه‌گیری ماهانه سطح آب زیرزمینی محدوده‌های مطالعاتی مي‌گويد: متاسفانه بعضی محدوده‌ها در سال‌های اخیر با افت بسیار زیادی مواجه شده است، به طور مثال هیدروگراف دشت مرند نشان می‌دهد از سال 61 تا 89 تراز آب زیرزمینی در این دشت بالغ بر 14 متر افت داشته و این میزان معادل 465 میلیون مترمكعب كسری در مخازن آب زیرزمینی این دشت است كه اگر وضع به همین منوال ادامه یابد وضعیت سفره آب زیرزمینی دشت مرند به سمت نابودی سوق خواهد یافت.


وی خاطرنشان مي‌كند: هرچند شركت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی در راستای حفظ منابع آب‌های زیرزمینی اقدامات زیادی چون كنترل دقیق میزان برداشت با نصب كنتورهای هوشمند آب و برق، فعالیت اكیپ‌های گشت و كنترل در سطح استان در همه دشت‌ها و برخورد شدید با مازاد برداشت‌كنندگان و حفر چاه‌های غیرمجاز انجام داده، اما به‌تنهایی قادر به برخورد قانونی با متخلفان نيست و براي پیشبرد اهداف خود به حمایت و همكاری نهادهایی چون دادگستری، نیروی انتظامی، مقامات سیاسی و… نیاز دارد.


استفاده از روش‌هاي نوين آبياري


مسعود محمدیان، ريیس سازمان جهاد كشاورزی آذربایجان شرقی نيز در این باره اظهار مي‌كند: باتوجه به این كه استان آذربایجان شرقی در منطقه خشك و نیمه‌خشك واقع شده، ازدیاد جمعیت از یك طرف و مصرف بی‌رویه آب از سوی دیگر باعث محدود شدن منابع آب و خاك در این ناحیه شده كه استفاده از روش‌های نوین آبیاری یكی از راهكارهای مهم و ضروری برای حفظ این منابع ارزشمند است.


وی مي‌افزايد: در این راستا دولت برای اجرای سیستم‌های آبیاری تحت فشار كمك‌های بلاعوض تا 85 درصد به بهره‌برداران از طریق بانك كشاورزی و صندوق حمایت از توسعه بخش كشاورزی مي‌پردازد و بقیه را هم از طریق تسهیلات چهار درصدی در اختیار كشاورزان قرار می‌دهد.


محمدیان با اشاره به این كه مساحت اراضی مستعد استان برای آبیاری تحت فشار حدود 138 هزار و 660 هكتار است، مي‌گويد: در این راستا از سال 69 تاكنون 40 هزار و 203 هكتار از اراضی زراعی و باغی استان زیرپوشش آبیاری تحت فشار قرار گرفته و بقیه اراضی تا پایان برنامه پنجم توسعه اجرایی خواهد شد.


وی اضافه مي‌كند: طبق برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته، در سال جاری سعی می‌كنیم با همكاری نهادهایی چون سازمان نظام مهندسی كشاورزی و منابع طبیعی، سازمان بسیج سازندگی و حمایت‌های مالی صندوق حمایت از توسعه بخش كشاورزی استان، 12 هزار هكتار از اراضی زراعی و باغی استان را تحت پوشش آبیاری تحت فشار قرار دهیم.


رئیس سازمان جهاد كشاورزی استان، توسعه آبياري تحت فشار را بزرگ‌ترين دغدغه و مبناي عملكرد مديران سازمان با توجه به خشكسالي‌هاي اخير و شرايط دشوار حاشيه درياچه اروميه مي‌داند و مي‌گويد: در تلاش هستيم در مناطقي كه همچون اراضي شور حاشيه درياچه اروميه امكان آبياري تحت فشار وجود ندارد، با لوله‌گذاري و احداث كانال‌های بتونی، بازده انتقال آب را ارتقا بدهیم.


چاه‌هاي بدون پروانه؛ معضل اصلي


طبق شواهد موجود كمبود منابع آبی نتایج بسیار زیانباری برای اركان مختلف جامعه چون كشاورزی، اقتصاد، صنعت و… به وجود خواهد آورد. به گفته هاشمی، مدیرعامل شركت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی افت آب‌های زیرزمینی باعث ایجاد عوامل گوناگونی چون كاهش میزان آبدهی قنات و چاه‌ها، خشك شدن چاه‌ها و به تبع آن از بین رفتن باغات و مزارع كشاورزی، مهاجرت روستاییان به شهرها، نشست زمین، كاهش حجم سفره‌های آب زیرزمینی و در نهایت كاهش كیفیت منابع آب می‌شود.


وی با اشاره به این كه اضافه برداشت از چاه‌های دارای پروانه و برداشت غیرمجاز آب از چاه‌های بدون پروانه، معضل اصلی منابع آب زیرزمینی استان بوده و خسارات زیادی به این منابع وارد كرده، مي‌افزايد: هم‌اكنون حدود 38 هزار و 618 حلقه چاه در حوضه‌های آبریز استان وجود دارد كه از این تعداد بالغ بر 13 هزار و 490 حلقه چاه غیرمجاز شناسایی شده است و در صورت عدم برخورد با این موضوع، حوضه‌های ما با كاهش كمی و كیفی منابع آب زیرزمینی مواجه خواهند شد.


هاشمی مي‌گويد: البته در ماه‌های گذشته سعی كردیم به منظور كنترل این چاه‌ها و با اتخاذ تدابیر مفید و برنامه‌ریزی‌های لازم تعداد زیادی از آنها را مسدود كنیم.


وی تصریح مي‌كند: به منظور تعیین تكلیف چاه‌های غیرمجاز، صاحبان چاه‌های غیرمجاز تا پایان خرداد امسال فرصت دارند تا نسبت به ثبت نام در سامانه اطلاع‌رسانی اقدام كنند و در غیر این صورت چاه‌ها طبق قانون مسدود خواهند شد.


سعیده دلال علیپور -‌‌ جام‌جم تبريز

فیسبوک توییتر گوگل + لینکداین تلگرام واتس اپ کلوب